Program XXI Trójkonferencji

W swoim wystąpieniu na temat historii psychoterapii skoncentruję się zwłaszcza na narodzinach psychoterapii jako koncepcji i praktyki, a także na jej początkach w Polsce (do II-giej Wojny Światowej).

Wskażę na podwójny rodowód psychoterapii jako metody leczenia oraz na moment w dziejach, kiedy zaczęliśmy używać terminu „psychoterapia” i „psychoterapeuta/ka”.

Pokażę jaki wpływ historia tej sfery ludzkiej praksis może mieć na tworzenie się tożsamość zawodowej psychoterapeutów, szczególnie w Polsce.

Jedna z najwybitniejszych polskich rozmówczyń, Justyna Dąbrowska, będzie pytać Bogdana de Barbaro, Irenę Namysłowską i Jerzego Pawlika o sprawy bardzo osobiste – o wewnętrzną psychoterapeutyczną inicjację, o początki subiektywnego doświadczenia siebie jako psychoterapeuty oraz o wątpliwości i wahania towarzyszące tej drodze. Wszyscy troje z zaciekawieniem przyjęli propozycję takiej autorefleksji.

Dobro pacjenta to pojęcie często pojawiające się jako argument w sporach wewnątrz i wokół psychoterapii. Jest traktowane jako coś oczywistego, stanowi w psychoterapii wartość nadrzędną, a przecież bywa różnie rozumiane. Warto jednak je doprecyzować, gdyż wywodzą się z niego najważniejsze zasady określające ukierunkowanie oddziaływań, standardy profesjonalizmu i etyki oraz kryteria oceny rezultatów. Z psychologicznego punktu widzenia dobro pacjenta powinno być rozpatrywane w dwóch uzupełniających się perspektywach, które mogą posłużyć do uściślenia naszego myślenia.

Perspektywa pierwsza ma charakter normatywny. Jej podstawę stanowi naukowa wiedza o zdrowiu psychicznym i jego uwarunkowaniach. Na tej podstawie można wyznaczać cele i sposoby ich realizacji tak, by optymalizować funkcjonowanie osób uczestniczących w psychoterapii.

Perspektywa druga ma charakter podmiotowy. Bazuje ona na danych z badań dotyczących potrzeb oraz oczekiwań wobec psychoterapii osób, które z niej korzystają.

Analiza każdej z tych perspektyw oraz relacji pomiędzy nimi pokazuje złożoność wymagań związanych z faktycznym zapewnieniem w psychoterapii dobra pacjenta oraz wynikające z tego wyzwania i dylematy.

Anna Król-Kuczkowska proponuje odejście od kolejnej rozmowy o różnicach między szkołami na rzecz pytania o to, co stanowi wspólny fundament psychoterapii. Współczesne badania wskazują, że podstawową jednostką myślenia o psychoterapii powinien być nie tyle nurt czy podejście, ile sam proces terapeutyczny i mechanizmy zmiany.

Będziemy rozmawiać o tym, co przedstawiciele poszczególnych modalności uważają za nienegocjowalny rdzeń swojego sposobu myślenia, co mogliby dziś zrewidować w świetle współczesnej wiedzy oraz co powinno pozostać wspólnym standardem wszystkich psychoterapeutów, niezależnie od reprezentowanego podejścia. Zastanowimy się także nad tym, jak zmieniały się poszczególne modalności w czasie – na przykład które niegdyś kanoniczne zasady ich przedstawiciele uznają dziś za wymagające poważnej rewizji.

Dzwoniła Z. Jestem spóźniony ze streszczeniem. Odkładam, bo nie wiem jak je zrobić. Trochę się denerwuję, bo publiczność wystąpienia będzie wymagająca. Streszczenie lepiej pisać jak ma się już gotowe wystąpienie, no ale trudno. Październik jeszcze daleko.

Tak się zastanawiam. To streszczenie może być bardziej patetyczne, histeryczne albo intymne. Patetycznie można by je rozpocząć od stwierdzenia, że jesteśmy oto uczestnikami największej rewolucji technologicznej w dziejach ludzkości. Histeryczny początek byłby o zagrożeniu, jakie dla świata niesie sztuczna inteligencja. Początek intymny opowiadałby o osobach, dla których programy sztucznej inteligencji stają się źródłem wsparcia emocjonalnego czy rad. Nie, ten histeryczny też mógłby być trochę intymny, bo mógłby opisać historię osób, które w oparciu o informacje od AI wybrały metodę samobójstwa czy przygotowały się do ataków terrorystycznych. Ostatecznie będzie to napisane przez człowieka streszczenie pełne wątpliwości, sprzeczności, skojarzeń i emocjonalnych uwikłań. Będzie wynikać nie tylko z wiedzy, ale i uczuć oraz własnych poglądów. No i jeszcze trzeba popracować nad gramatyką i zadbać, żeby za wiele razy jedno słowo nie powtarzało się w tekście. Jak piszę pierwszą wersję, umysł tego nie ogarnia.

Ciekawe jak to napisze moje AI? AI, napisz mi streszczenie na 176 słów wystąpienia na Trójkonferencję skierowany do psychoterapeutów i terapeutów rodzinnych, w którym poruszać będę kwestie związane z ryzykiem ale też szansami, jakie AI niesie dla uprawiania psychoterapii.

AI: Proponowane wystąpienie dotyczy rosnącej obecności sztucznej inteligencji w obszarze psychoterapii oraz jej znaczenia dla praktyki psychoterapeutów i terapeutów rodzinnych. Omówię główne obszary zastosowań AI, w tym narzędzia wspierające diagnozę, monitorowanie postępów, psychoedukację oraz kontakt z pacjentem między sesjami. Zostaną przedstawione potencjalne korzyści, takie jak zwiększenie dostępności pomocy, personalizacja oddziaływań i odciążenie systemu ochrony zdrowia. Jednocześnie zwrócę uwagę na istotne ryzyka, obejmujące kwestie poufności danych, błędy algorytmiczne, nadmierne uproszczenia procesów klinicznych oraz możliwość osłabienia relacji terapeutycznej. Szczególne miejsce zajmie refleksja nad granicami odpowiedzialności zawodowej, rolą superwizji oraz potrzebą krytycznej oceny narzędzi cyfrowych. Zaproponuję praktyczne wskazówki dotyczące bezpiecznej integracji AI w pracy klinicznej, z uwzględnieniem standardów etycznych i prawnych. Celem jest wsparcie uczestników w świadomym i odpowiedzialnym korzystaniu z nowych technologii, przy zachowaniu centralnej roli relacji terapeutycznej oraz autonomii pacjenta. W wystąpieniu odniosę się także do aktualnych badań oraz przykładów klinicznych, które ilustrują zarówno użyteczność, jak i ograniczenia tych rozwiązań. Przedyskutuję możliwe scenariusze rozwoju technologii oraz ich wpływ na kształcenie przyszłych terapeutów, organizację opieki i relacje w systemie ochrony zdrowia. Zachęcę do dialogu i wymiany doświadczeń między uczestnikami.

Barbara Józefik będzie rozmawiała o różnorodnych kontekstach, w których współcześnie pracują psychoterapeuci. Uczestnikami panelu będą osoby zatrudnione m.in. w szpitalach psychiatrycznych, Centrach Zdrowia Psychicznego (na pierwszym poziomie referencyjnym), szkołach i poradniach, ośrodkach pomocy społecznej, więziennictwie, gabinetach prywatnych oraz ośrodkach interwencji kryzysowej.

Co ich łączy, a co pozostaje specyfiką poszczególnych ram instytucjonalnych? Jakie trudności i jakie korzyści wiążą się z pracą psychoterapeuty w różnych miejscach i formach organizacyjnych?

Jerzy Dmuchowski zapyta Renatę Lis, Przemysława Sadurę i Tomasza Stawiszyńskiego, jak z perspektywy swoich doświadczeń społecznych postrzegają współczesną psychoterapię i psychoterapeutów. Co budzi ich niepokój lub wątpliwości, a co fascynuje? Rozmowa będzie dotyczyła stereotypów związanych z psychoterapią oraz jej wpływu na współczesną kulturę.

Anna Król-Kuczkowska

Evidence-based practice jako zinstytucjonalizowana pokora: czy terapeuta potrafi rozpoznać, że się myli?

Badania naukowe, doświadczenie kliniczne oraz perspektywa pacjenta nie integrują się same. Potrzebują architektury podejmowania decyzji, która pozwala terapeucie formułować hipotezy, sprawdzać je i zmieniać, gdy przebieg leczenia im przeczy.

Współczesna psychoterapia coraz wyraźniej przesuwa punkt ciężkości z wyboru nazwy metody (czyli paradygmatu), na rozpoznawanie procesów zmiany u konkretnej osoby. Wystąpienie proponuje rozwinięcie EBP o trzy uzupełniające perspektywy: evidence-framed psychotherapy, w której wiedza naukowa wyznacza ramy, granice i prawdopodobieństwa; practice-based evidence, traktującą codzienną praktykę jako źródło wiedzy; oraz feedback-informed practice, czyli systematyczne sprawdzanie, czy terapia rzeczywiście pomaga temu pacjentowi.

Do trzech klasycznych źródeł EBP dołącza więc nie tyle czwarte źródło, ile ciągły strumień danych wytwarzanych przez konkretną terapię. Pytanie „czy ta metoda działa?” zostaje uzupełnione pytaniami: dla kogo, poprzez jakie procesy, w jakim kontekście – i czy działa właśnie teraz, na tym etapie leczenia?

W centrum tak rozumianej EBP znajduje się kliniczna falsyfikowalność: zdolność do określenia, po czym rozpoznamy, że nasze rozumienie lub sposób pracy nie pomaga. Najbardziej evidence-based praktyką może być nie ta, która najwierniej realizuje protokół, lecz ta, w której psychoterapeuta najwcześniej zauważa własny błąd i potrafi uczyć się z przebiegu terapii – razem z pacjentem.

dr. hab. Rafał Styła

Praktyka oparta na dowodach (EBP) pierwotnie oznaczała równoprawną integrację trzech źródeł wiedzy: doświadczenia klinicznego, wyników badań naukowych oraz preferencji pacjenta. Termin ten bywa jednak stosowany w sposób zdeformowany – funkcjonuje jako synonim Evidence Supported Treatment (EST), czyli dominacji aspektu badawczego i wyboru wyłącznie z gotowych list zatwierdzonych metod. W ramach Koalicji dla Psychoterapii dyskutowano nad tym problemem, proponując alternatywnie termin „praktyka oparta na trzech źródłach wiedzy”, by odzyskać pierwotny sens EBP.

Powrót do oryginalnej definicji oznacza ciągłą negocjację między tymi źródłami – nie mechaniczne stosowanie wytycznych, lecz nieustanny dialog. Odrzucenie którejkolwiek z tych perspektyw osłabia psychoterapię jako profesję. Brakuje jednak klarownych wskazówek, jak tę dialektykę prowadzić w praktyce.

Wystąpienie proponuje kilka zasad pomocniczych oraz wyznacza wyraźne strefy „no go” – sytuacje, w których jedno źródło (np. badania wskazujące na szkodliwość interwencji, jak masowy debriefing, lub teorie wykraczające poza obszar naukowy) powinno przeważyć nad pozostałymi. Prawdziwa integracja trzech źródeł może wspierać rozwój psychoterapii w Polsce i stanowić oś łączącą różne środowiska.

Psychoterapia w Polsce rozwija się w coraz bardziej różnorodnym społeczeństwie. Co oznacza przynależność do środowiska psychoterapeutów, gdy własne doświadczenie kulturowe, język czy pochodzenie różnią się od doświadczeń większości pacjentów?

Rafał Radzio będzie rozmawiał o tym z Cvetą Dymitrową (Bułgaria), Evgeniosem Ioanniou (Cypr) i Armenem Mekchakyanem (Armenia).

Kwestie prawne dotyczące psychoterapii w Polsce od lat budzą wiele pytań i dyskusji. Jak wygląda obecna sytuacja zawodu psychoterapeuty? Jakie wyzwania stoją dziś przed środowiskiem w obszarze regulacji, standardów oraz dalszego rozwoju?

Podczas spotkania Łukasz Müldner-Nieckowski i Anna Grzelka przedstawią aktualny stan prac oraz działania Komisji ds. Inicjatyw Badawczych w Psychoterapii, przybliżając najważniejsze zagadnienia związane z przyszłością zawodu i miejscem psychoterapii w systemie ochrony zdrowia.